Powieść wojenna „Null” Szczepana Twardocha, wydana nakładem Wydawnictwa Marginesy, decyzją jury jest laureatką konkursu wydawniczego Ambasador Nowej Europy za rok 2025!
Gala wręczenia nagród wraz ze spotkaniem autorskim odbędzie się 13 września podczas Gdańskich Targów Książki. Gratulacje dla autora oraz wydawcy.
Do tegorocznej XIII edycji konkursu wydawniczego Ambasador Nowej Europy wydawcy oraz członkowie kapituły zgłosili 70 tytułów. Zakwalifikowano 48 książek, a na przedostatnim etapie wybrano 5 publikacji nominowanych do nagrody głównej:
Joanna Czeczott | Cisza nad stepem. Kazachstan i pamięć Rosji
/ Wydawnictwo Czarne
Drago Jančar | Archipelagi. Osobisty atlas pytań i przeżyć
/ tłum. Nikodem Szczygłowski, Joanna Pomorska
/ Wydawnictwo Międzynarodowego Centrum Kultury w Krakowie
Maciej Janowski | Karpaty. Opowieść o pewnych górach
/ Wydawnictwo Międzynarodowego Centrum Kultury w Krakowie
Timothy Snyder | O wolności. Przewodnik po świecie, który można ocalić
/ tłum. Bartłomiej Pietrzyk
/ Wydawnictwo Znak Horyzont
Szczepan Twardoch | Null
/ Wydawnictwo Marginesy
Spośród nich kapituła konkursu wskazała zwycięzcę.
– Losy nagrody ważyły się między trzema tytułami – mówi Magdalena Mistat, p.o. dyrektor Europejskiego Centrum Solidarności i przewodnicząca jury. – Jurorzy, oprócz genialnej powieści Szczepana Twardocha, osadzonej w realiach brutalnej wojny w Ukrainie, zwrócili także uwagę na książkę Timothy’ego Snydera, „O wolności. Przewodnik po świecie, który można ocalić” (tłum. Bartłomiej Pietrzyk, Wydawnictwo Znak Horyzont) i Joanny Czeczott „Cisza nad stepem. Kazachstan i pamięć Rosji” (Wydawnictwo Czarne). Snyder to jeden z najwybitniejszych współczesnych historyków i autor od lat kształtujący europejską debatę o demokracji, pamięci i odpowiedzialności, a jego ostatnia książka przekonująco dowodzi, że wolność nie jest trwałym stanem, lecz wartością wymagającą odwagi, solidarności, zaangażowania i obywatelskiej troski. To ważna lektura, zwłaszcza dla młodego czytelnika. Z kolei Czeczot w znakomitym reportażu odsłania mało znaną historię Kazachstanu jako ofiary rosyjskiego i sowieckiego imperializmu, pokazując, jak przemoc, wyparcie i trauma kształtują współczesną tożsamość oraz pamięć zbiorową. To pozycja szczególnie aktualna w kontekście 35. rocznicy rozpadu ZSRR i wojny Rosji przeciwko Ukrainie. Trzy książki, o których mowa, gorąco polecamy, składają się bowiem na wspólną opowieść o Wschodzie i Zachodzie, demokracji i totalitaryzmie, wyzwaniach współczesnego świata i kontekstach wojny.
Uzasadnienie przyznania Nagrody Głównej Ambasador Nowej Europy
„Null” Szczepana Twardocha to jedna z najważniejszych polskich powieści ostatnich lat i zarazem wyjątkowy literacki zapis doświadczenia wojny w Ukrainie – konfliktu, który na nowo definiuje współczesną Europę. Autor nie tworzy reportażu ani politycznego komentarza. Sięga po formę powieści, by z niezwykłą siłą oddać prawdę o wojnie widzianej z perspektywy człowieka postawionego wobec granicznych doświadczeń przemocy, strachu, odpowiedzialności i walki o zachowanie własnego człowieczeństwa. Przenosi czytelnika na pierwszą linię frontu i czyni to w stylu samego Hemingwaya. Tytułowy „null” – najbardziej wysunięta pozycja bojowa – staje się symbolem rzeczywistości, w której dotychczasowe przekonania i wartości poddawane są nieustannej próbie.
Twardoch unika patosu, heroizacji i prostych podziałów. Zamiast tego pokazuje wojnę taką, jaka jest – jako barbarzyństwo niszczące ludzi, wartości i dotychczasowy porządek świata. Choć „Null” pozostaje fikcją literacką, psychologiczna wiarygodność bohaterów oraz autentyzm opisywanych sytuacji sprawiają, że powieść czyta się jak przejmujące świadectwo współczesności. To literatura, która nie pozwala odwrócić wzroku od jednego z najważniejszych dramatów naszych czasów.
Siła tej książki wykracza poza walory artystyczne. „Null” staje się ważnym głosem w europejskiej debacie o odpowiedzialności, solidarności i cenie wolności. Skłania do refleksji nad tym, czym jest wojna, jakie pozostawia trwałe rany i jaka przyszłość czeka Ukrainę oraz całą Europę. Szczepan Twardoch, od lat zaangażowany w pomoc Ukrainie, potwierdza swoją twórczością, że literatura może być formą odpowiedzialności za świat i głosem sprzeciwu wobec przemocy.
Nagroda Ambasador Nowej Europy trafia do książki, która nie tylko wybitnie opisuje rzeczywistość, lecz także pomaga ją zrozumieć. „Null” jest właśnie taką powieścią – głęboko humanistyczną, artystycznie znakomitą i niezwykle potrzebną w czasie, gdy przyszłość Europy rozstrzyga się również na ukraińskim froncie. Ten tekst boli, ale i niesie nadzieję, że człowieczeństwo można zachować w najbardziej ekstremalnych warunkach.
Nagroda Ambasador Nowej Europy jest przyznawana za najlepszą publikację, która w odważny i bezkompromisowy sposób obala stereotypy definiujące Europę i jej mieszkańców oraz szuka odpowiedzi na pytanie o to, czym dzisiaj jest Europa. Kapituła konkursu skupia się na odnajdywaniu merytorycznych i bardzo często nieoczywistych interpretacji nowych odsłon europejskiej solidarności, wzajemnych interakcji oraz nieustannego przenikania się historii, kultur i doświadczeń polityczno-społecznych narodów oraz społeczeństw Europy.
W konkursie nagradzany jest zarówno autor, jak i wydawca.
Nagrodą dla autora jest tytuł Ambasador Nowej Europy, medal, nagroda finansowa w wysokości 20 tys. zł oraz dyplom. Nagroda dla wydawcy to medal i dyplom.
Organizatorami konkursu są Europejskie Centrum Solidarności w Gdańsku oraz Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego we Wrocławiu.
Kapituła konkursu
Magdalena Mistat | przewodnicząca, p.o. dyrektor Europejskiego Centrum Solidarności
dr Arkadiusz Smagacz | sekretarz kapituły, Dział Naukowy i Biblioteki ECS
dr Jakub Kufel | kierownik Działu Naukowego i Biblioteki ECS
Piotr Leszczyński | redaktor „Przeglądu Politycznego”, Magazynu Polsko-Niemieckiego DIALOG oraz portalu Forum Dialogu
dr Kamila Łabno-Hajduk | Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego we Wrocławiu
Magdalena Madey | Dział Naukowy i Biblioteki ECS
dr Iwona Reichardt | członkini zarządu Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego we Wrocławiu
dr Przemysław Ruchlewski | zastępca dyrektora ECS ds. naukowych i zbiorów
Iwona Szymichowska | Dział Naukowy i Biblioteki ECS
***
JOANNA CZECZOTT
Cisza nad stepem. Kazachstan i pamięć Rosji
/ Wydawnictwo Czarne
Joanna Czeczott podejmuje jeden z najważniejszych problemów współczesnej Europy i jej pograniczy – pytanie o to, jak społeczeństwa żyją z pamięcią imperialnej przemocy i czy możliwe jest wyzwolenie się spod ciężaru kolonialnej przeszłości. Autorka pokazuje kraj, który przez dziesięciolecia pozostawał przestrzenią imperialnej przemocy – miejscem masowych deportacji, systemu łagrów oraz eksploatacji ludzi i zasobów przez Rosję i Związek Radziecki. Odwiedza dawne miejsca kaźni, rozmawia z mieszkańcami i potomkami zesłańców, próbując odpowiedzieć na pytanie, dlaczego pamięć o tych wydarzeniach wciąż pozostaje niepełna. Analizuje mechanizmy wyparcia, przemilczenia i dziedziczenia traumy, ukazując, jak przeszłość nadal wpływa na tożsamość współczesnego Kazachstanu oraz jego relacje z Rosją.
Reportaż wyróżnia się świetnym warsztatem literackim. Oszczędny, precyzyjny język buduje atmosferę narastającego niepokoju, a tytułowa „cisza” staje się sugestywną metaforą przemilczanej historii. To aktualna pozycja w czasie, gdy rosyjski imperializm ponownie stał się jednym z najważniejszych wyzwań dla bezpieczeństwa i tożsamości Europy. „Cisza nad stepem” nie tylko poszerza wiedzę o mało znanym fragmencie kontynentu, ale również skłania do refleksji nad skutkami imperializmu, polityką pamięci i trudnym procesem odzyskiwania własnej narracji.
DRAGO JANČAR
Archipelagi. Osobisty atlas pytań i przeżyć
/ tłum. Nikodem Szczygłowski, Joanna Pomorska
/ Wydawnictwo Międzynarodowego Centrum Kultury w Krakowie
„Archipelagi. Osobisty atlas pytań i przeżyć” to zbiór esejów Drago Jančara – jednego z najwybitniejszych współczesnych pisarzy słoweńskich i najważniejszych intelektualistów Europy Środkowej. Zebrane w tomie teksty prowadzą czytelnika przez przestrzenie dawnej monarchii austro-węgierskiej, Jugosławii i Bałkanów, ale także do Triestu, Galicji czy nad Bosfor. Autor łączy osobiste wspomnienia z refleksją historyczną i literacką, podejmując tematy rozpadu Jugosławii, dziedzictwa imperiów, pamięci o wojnach oraz współczesnych zagrożeń dla europejskiego porządku. Szczególne miejsce zajmuje esej poświęcony pierwszym dniom rosyjskiej pełnoskalowej agresji na Ukrainę, wpisujący najnowsze wydarzenia w szerszy kontekst historii regionu.
Jančar pisze o pamięci, odpowiedzialności i przemocy, ale unika tonu publicystycznego. Zamiast gotowych tez proponuje czytelnikowi „atlas pytań” – mapę miejsc, ludzi i wydarzeń, które zmuszają do myślenia o tym, czym dziś jest Europa Środkowa i jakie doświadczenia ją ukształtowały. A może jest to idea należąca już do przeszłości?
„Archipelagi” wyróżniają się ponadto pięknym stylem. Jančar pisze z elegancją, erudycją i literacką precyzją, a tłumaczenie Nikodema Szczygłowskiego i Joanny Pomorskiej pozwala w pełni odczuć rytm tej prozy. Jest to książka, która przekracza granice narodowych doświadczeń i pokazuje wspólnotę losów państw Europy Środkowej. Przypomina, że historia pozostaje żywym elementem współczesności, a zrozumienie przeszłości jest niezbędne do interpretacji wyzwań, przed którymi stoi dziś Europa.
MACIEJ JANOWSKI
Karpaty. Opowieść o pewnych górach
/ Wydawnictwo Międzynarodowego Centrum Kultury w Krakowie
Maciej Janowski proponuje nam oryginalne spojrzenie na jeden z najbardziej różnorodnych regionów Europy. Karpaty nie są tu jedynie pasmem górskim, lecz przestrzenią spotkania kultur, religii, języków i tradycji, które przez stulecia współtworzyły środkowoeuropejskie dziedzictwo. Autor odchodzi od klasycznej narracji geograficznej czy historycznej, tworząc wielowątkowy esej o miejscu, którego tożsamość ukształtowały zarówno współistnienie, jak i konflikty narodów zamieszkujących ten niezwykły obszar.
Janowski łączy szeroką perspektywę historyczną z wrażliwością na lokalność i codzienne doświadczenie mieszkańców. Pokazuje Karpaty jako przestrzeń przekraczającą granice państw i narodowych narracji. Przypomina o świecie Hucułów, Łemków, Bojków, Rumunów, Słowaków, Węgrów i Polaków, ukazując bogactwo kulturowe regionu, ale także dramatyczne skutki wojen, przesiedleń i zmian politycznych XX wieku. Dzięki temu książka staje się refleksją nad Europą jako wspólnotą różnorodności, której historia nie mieści się w prostych, narodowych opowieściach.
Autor pisze z erudycją, ale bez akademickiego dystansu, łącząc wiedzę historyka z talentem eseisty. Narracja pozostaje przystępna, a jednocześnie skłania do głębszego namysłu nad znaczeniem krajobrazu, pamięci i pogranicza dla europejskiej tożsamości.
TIMOTHY SNYDER
O wolności. Przewodnik po świecie, który można ocalić
/ tłum. Bartłomiej Pietrzyk
/ Wydawnictwo Znak Horyzont
Znakomity historyk, dobrze znany polskim czytelnikom, w najnowszej książce podejmuje próbę ponownego zdefiniowania jednego z najważniejszych pojęć współczesnej demokracji. Nie tworzy ani traktatu filozoficznego, ani politycznego komentarza. Proponuje osobisty, osadzony w historii esej o tym, czym jest wolność i dlaczego jej zachowanie wymaga świadomego zaangażowania obywateli.
W ujęciu Snydera wolność nie ogranicza się do prawa wyboru – nabiera pełnego znaczenia dopiero we współodpowiedzialności za wspólnotę. Autor prowadzi czytelnika przez pięć wymiarów wolności: suwerenność, nieprzewidywalność, mobilność, uznanie faktów i solidarność, ilustrując je zarówno wydarzeniami historycznymi, jak i własnymi doświadczeniami. Odwołując się do totalitaryzmów XX wieku, wojny w Ukrainie oraz współczesnych kryzysów demokracji, pokazuje, że wolność nie jest dana raz na zawsze, lecz wymaga odwagi i aktywności. Bez moralizowania zachęca do krytycznego myślenia, odpowiedzialnego uczestnictwa w życiu publicznym i troski o dobro wspólne.
W czasach narastających tendencji autorytarnych, dezinformacji i słabnącego zaangażowania obywateli „O wolności” to intelektualnie śmiała propozycja odzyskania sprawczości i ocalenia fundamentalnych dla Europy i świata wartości.