Plakat – symbol

Przejrzyste zasady wyboru najpierw delegatów, a następnie władz związku odbiegały od norm panujących w PRL podważając ich demokratyczny charakter.

I Krajowy Zjazd Delegatów NSZZ „Solidarność” (dalej IKZD) odbył się w dwóch turach we wrześniu i październiku 1981 r. Był wielkim świętem opozycji, ale także areną starć różnych wizji przyszłości pierwszego niezależnego związku zawodowego w Polsce po II wojnie światowej. Ogólnopolski zjazd delegatów „Solidarności” przyciągał uwagę mediów zagranicznych, w krajowych był raczej niemile widzianym, ale niemożliwym do pominięcia punktem codziennych relacji.

Na potrzeby zjazdu wydrukowano wiele plakatów, jednak to ten „z dzieckiem” na stałe wpisał się w jego historię. Prosty pomysł, aby zobrazować cały ruch Solidarności jako roczne dziecko w koszulce z nazwą związku wyszedł od Macieja Grzywaczewskiego, uczestnika strajków z Sierpnia ’80, który wraz z Arkadiuszem Rybickim spisał 21 postulatów Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego na słynnych tablicach. Autorem wykorzystanej fotografii jest Zbigniew Grzywaczewski, a przedstawia ona jego wnuka, Mikołaja Pawlaka. Oprawą graficzną z kolei zajęła się Katarzyna Dobrowolska.

Plakat, który wydrukowano w ponad tysiącu egzemplarzy mógł zaistnieć w innych częściach kraju jedynie dzięki siatce dystrybucji samego związku. Jednak to nie zasięg występowania przeważył o sukcesie grafiki. Podobnie do znaku „Solidarność” Jerzego Janiszewskiego, plakat bazuje na prostym i czytelnym dla każdego przekazie, w którym centralną rolę odgrywa symbolika dziecka. Będąc jednocześnie zwiastunem tego, co nadejdzie, jest nieskazitelne i kruche – te cechy eksponują pojmowanie przez opozycjonistów związku na tym etapie jego historii.

Przewrotnie o popularności i sukcesie danej grafiki wymownie świadczą jej podróbki i przekształcenia. Zarówno w wydaniu spod znaku propagandowych zabiegów PZPR, jak i późniejszych opozycyjnych grafik nawiązujących do oryginalnego dzieła, podtrzymują symboliczny przekaz, dodając mu nowych znaczeń. Taki los spotkał omawiany plakat. Motyw dziecka pojawił się zarówno na innych drukach opozycyjnych, także po wprowadzeniu stanu wojennego, oraz drukach propagandowych. Dziecko trzymające odpaloną zapałkę w połączeniu z dopiskiem „Nie igrać z ogniem” stanowi jasną przestrogę, szczególnie, że wpisane zostało w mapę konturową Polski.

Rządowi propagandyści zmierzający do dewaluacji symboliki IKZD przygotowali także karykatury, na których dziecko w koszulce z napisem „Solidarność” trzyma maczugę opatrzoną napisem „Strajki” lub pręży muskuły podpisane „Protesty” i „Strajki”. Zabiegi te wpisywały się w ogólną strategię władz wskazywania związku, jako przyczynę destabilizacji wewnętrznej kraju.

Londyński biuletyn „Solidarity with Solidarity” z czerwca 1982 r. zamieścił na okładce zmienioną grafikę wykorzystującą motyw znany z plakatu IKZD. W tym wydaniu dziecko na koszulce zamiast znaku „Solidarność” ma znak zapytania. Jeżeli dodamy do tego widoczny w tle obóz (zapewne) koncentracyjny, o czym świadczą widoczne kominy oraz wieże strażnicze, otrzymamy komunikat pełen niepokoju o przyszłość ruchu związkowego w Polsce.

O tym, że „Solidarność” przetrwała wprowadzenie stanu wojennego oraz nadal funkcjonuje w podziemiu informował m.in. plakat wydany z okazji piątej rocznicy jej powstania. Bazując na fotografii ukazującej Katarzynę Siemieńską, córkę Krzysztofa Siemieńskiego, drukarza i wydawcy związanego z drugim obiegiem, która z kolei pokazuje znak „V” (jednocześnie rzymska piątka oraz znak zwycięstwa) napawał optymizmem. Dziecko na plakacie I KZD rośnie i ma się dobrze w swoje piąte urodziny.

Historia plakatu „z dzieckiem” znacznie wykracza poza jedno wydarzenie. Powstały dla rozpowszechnienia informacji o I Krajowym Zjeździe Delegatów NSZZ „Solidarność” druk stał się źródłem inspiracji dla rządowych propagandystów, opozycjonistów w kraju oraz ich sojuszników za granicą, na stałe wpisując się w kanon solidarnościowej ikonografii.

Jerzy Klimczak
główny specjalista ds. zasobów archiwalnych
Dział Zbiorów | Wydział Naukowy i Zbiorów
Europejskie Centrum Solidarności