Historia

Projekt Muzeum Solidarności „Polskie drogi do wolności” narodził się w marcu 1998 roku, według koncepcji przewodniczącego Rady Miasta Gdańska Pawła Adamowicza i historyka dr. Jerzego Kuklińskiego. Rok i dziewięć miesięcy później – 29 grudnia 1999 – z inicjatywy prezydenta Gdańska Pawła Adamowicza, przy poparciu Lecha Wałęsy i instytutu jego imienia, metropolity gdańskiego abp. Tadeusza Gocłowskiego, NSZZ „Solidarność”, Stoczni Gdańskiej i władz województwa pomorskiego, powstała Fundacja Centrum Solidarności z misją utworzenia Europejskiego Centrum Solidarności. Prezesem fundacji został Bogdan Lis.

Tłumy gdańszczan i goście z całego świata wypełnili 31 sierpnia 2005 pl. Solidarności w Gdańsku. „Pragniemy aby ten żywy pomnik – symbol zwycięstwa pokojowej rewolucji Solidarności stanowił światowe centrum krzewienia idei wolności, demokracji i solidarności” – zgodnie proklamowało 29 sygnatariuszy, w tym 22 ówczesnych premierów i prezydentów.

„Chcemy w ten sposób przelać nasze ówczesne idee na karty teraźniejszości z myślą o przyszłych pokoleniach” – podkreślał Lech Wałęsa, legendarny przywódca Solidarności. – Tak jak mówiliście, że nie ma wolności bez Solidarności, ja mówię, że nie ma Europy bez wolności i solidarności – mówił José Manuel Barroso, przewodniczący Komisji Europejskiej. – Europa dziękuje Solidarności za wszystko, co zrobiła. Jedną z głównych ról znów zagrał tego dnia monstrualnych rozmiarów długopis, taki sam jak ten, którym Lech Wałęsa podpisał w 1980 roku Porozumienia Gdańskie.

29 stycznia 2007 podpisano porozumienie intencyjne dotyczące utworzenia instytucji kultury pod nazwą „Europejskie Centrum Solidarności” (ECS) w Gdańsku. Sygnatariuszami porozumienia byli: Kazimierz Michał Ujazdowski – Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Paweł Adamowicz – Prezydent Miasta Gdańska, Jan Kozłowski – Marszałek Województwa Pomorskiego, Janusz Śniadek – przewodniczący Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność”, Jan Langer – zastępca przewodniczącego Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność” oraz Bogdan Lis – prezes Fundacji Centrum Solidarności. 8 listopada 2007 miasto Gdańsk, Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Samorząd Województwa Pomorskiego, NSZZ „Solidarność” i Fundacja Centrum Solidarności powołały instytucję kultury Europejskie Centrum Solidarności.

Do rywalizacji w międzynarodowym konkursie architektonicznym na opracowanie koncepcji budynku ECS przystąpiło 58 zespołów architektonicznych z całego świata. Zwycięzcą zostało Przedsiębiorstwo Projektowo-Wdrożeniowe FORT z Gdańska. W koncepcji architektów bryłę budynku ECS „winna charakteryzować skrajna prostota, taka jak ta, która cechowała cele i metody działania solidarnościowego”. Ściany obłożono blachą corten, która swoim rdzawym kolorem nawiązuje do elementów kadłubów stoczniowych.
Pomnik Poległych Stoczniowców 1970, Brama nr 2 dawnej Stoczni Gdańskiej im. Lenina i stojąca nieopodal Sala BHP, gdzie 31 sierpnia 1980 strajkujący podpisali porozumienie z rządem PRL, miały się stać elementami wystawy stałej ECS, która jest sercem budynku.
Głównymi projektantami byli architekci: Wojciech Targowski, Piotr Mazur i Antoni Taraszkiewicz oraz grafik multimediów Paweł Czarzasty.

Instytucja kultury Europejskie Centrum Solidarności rozpoczyna działalność w tymczasowej siedzibie na terenie dawnej Stoczni Gdańskiej w budynku dawnej dyrekcji Stoczni przy ul. Doki 1. 23 sierpnia ogłoszono rozstrzygnięcie konkursu na scenariusz wystawy stałej, a 14 listopada – na scenografię, w której zostanie zrealizowany.

Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego Bogdan Zdrojewski i Prezydent Miasta Gdańska Paweł Adamowicz podpisują umowę o dofinansowanie budowy ECS. Rozpoczęcie budowy siedziby Europejskiego Centrum Solidarności.

W fundamenty pod budowę Europejskiego Centrum Solidarności w Gdańsku wmurowano 14 maja 2011 kamień węgielny. Pierwszą kielnię cementu położył prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Bronisław Komorowski.
– Pamiętamy nasze rozterki, że inne ważne wydarzenia stały się ikoną zmian w Europie. Chcemy, by to polska Solidarność była znakiem zmian na lepsze i likwidacji systemu totalitarnego. Trzeba upowszechniać naszą dumę tu w Gdańsku – mówił prezydent Bronisław Komorowski. – Idea solidarności powinna trwać i być budowana niezależnie od wszystkich polskich sporów, sympatii i antypatii.

Nowa siedziba ECS będzie agorą, gdzie przestrzeń znajdą ludzie i idee służące budowaniu i rozwojowi społeczeństwa obywatelskiego, miejscem spotkań tych, którym droga jest przyszłość świata.
ECS będzie kontynuować przedsięwzięcia adresowane do różnych środowisk z Polski, Europy i świata: konferencje, debaty, projekty dla dzieci i młodzieży, spektakle teatralne, pokazy filmowe i wystawy czasowe. 17 pomieszczeń w budynku ECS zajmą organizacje pozarządowe, które działają na rzecz dobra wspólnego, wolności i praw człowieka. Przez cały rok będzie czynny ogród zimowy, stworzony do aktywności artystycznych, spotkań i wypoczynku. A od wiosny do jesieni taras widokowy na dachu, skąd roztacza się piękna panorama terenów postoczniowych, a także Starego i Głównego Miasta.

Werdykt był dla nas wielką radością, zdaniem jury udało się ECS „stworzyć z historii związku zawodowego Solidarność silne i poruszające źródło inspiracji dla aktywności i zaangażowania obywatelskiego”. A to miejsce „łączy historię z codziennością, tworząc pomost między kulturą a demokracją”.
→ więcej

ECS odwiedziło już ponad dwa miliony osób: uczestnicy wydarzeń kulturalnych, naukowcy korzystający ze zbiorów ECS, młodzież uczestnicząca w zajęciach edukacyjnych, najmłodsi i ich opiekunowie na Wydziale Zabaw, turyści korzystający z ogrodu zimowego, tarasu widokowego i kawiarni – na czele z gośćmi wystawy stałej. Wśród jej gości byli m.in. książę William i księżna Catherine, brytyjscy następcy tronu, którzy 18 lipca spotkali się w ECS z Lechem Wałęsą.
Z okazji jubileuszu przygotowaliśmy „Portret pierwszego dziesięciolecia”, w którym ludzie ECS mówią o przeszłości i wyzwaniach stojących przed naszą placówką.

W styczniu pożegnaliśmy Pawła Adamowicza (1965–2019), prezydenta miasta Gdańska, twórcę ECS. Zgodnie z wolą rodziny, ECS był jednym z miejsc pożegnań Polaków z prezydentem. Na dobę trumnę wystawiono w ogrodzie zimowym (17–18 stycznia). Hołd wizjonerowi, który kochał Gdańsk wielką miłością, oddało 53 tys. ludzi.

Z okazji 15 rocznicy członkostwa Polski w Unii Europejskiej, ECS wyróżniono Pomorskim Super Sztormem Piętnastolecia (27 marca). To nagroda dla najlepszej inwestycji zrealizowanej dzięki funduszom europejskim i wspierającej ideę solidarności europejskiej.

Dzięki publicznej zbiórce oraz wsparciu polskich samorządów, odbyło się ŚWIĘTO WOLNOŚCI I SOLIDARNOŚCI (1–11 czerwca). W bogatym programie wydarzeń – debatach i spotkaniach w ECS, w Strefie Społecznej, którą wypełniły organizacje pozarządowe z całej Polski, w wydarzeniach kulturalnych odbywających się w wielu lokalizacjach w mieście – wzięło udział 229 tys. osób. Tylko 4 czerwca, w rocznicę wyborów z 1989 roku, ECS odwiedziło 27 tys. gości. Wszystkich połączył okrągły stół – mebel miejski, który stanął przy fontannach ECS, a później, dzięki modułowej konstrukcji, pojawił się także w wielu punktach Gdańska m.in. podczas akcji ZROZUMIEĆ 89/19.

Piąta rocznica obecności ECS w siedzibie przy placu Solidarności 1 w Gdańsku, przypadła w trakcie obchodów 39 rocznicy podpisania Porozumienia Gdańskiego i 80 rocznicy wybuchu II wojny światowej (30–31 sierpnia i 1 września). Wydarzenia te zbiegły się odwiedzinami 4-milionowego uczestnika aktywności ECS. Samą tylko wystawę stałą odwiedził 1 milion gości (11 grudnia).

Ukoronowaniem naszej pracy na rzecz promocji dziedzictwa solidarnościowego i Gdańska – miasta wolności i solidarności, było wyróżnienie Europejskiego Centrum Solidarności prestiżowym Medalem św. Wojciecha przez Radę Miasta Gdańska (28 października).

Jak pracować za zamkniętymi drzwiami, kiedy wystawa stała jest niedostępna, a do audytorium czy biblioteki nie można zaprosić publiczności? Z tym problemem mierzyliśmy się jak cały świat dotknięty pandemią. Całą aktywność przenieśliśmy do sieci. Zaprosiliśmy naszych gości do #ecsonline, m.in. cyklu spotkań z wystawą stałą, FORUM ECS – rozmów przy okrągłym stole w ogrodzie zimowym, a do ECS WORLD – gości z zagranicy. W wirtualnej formule rozwinął się też zaprzyjaźniony z ECS Klub Myśli Obywatelskiej im. Tadeusza Mazowieckiego.

W krótkim okresie, kiedy rząd poluzował obostrzenia pandemiczne i mogliśmy otworzyć budynek, ECS odwiedziło 476 tys. gości, w tym 96 tys. osób zwiedziło wystawę stałą. W hybrydowej formule spotkań online i wydarzeń w dystansie społecznym zorganizowaliśmy obchody 40 rocznicy powstania Solidarności i wielkiego strajku sierpniowego (30–31 sierpnia). 16 grudnia na placu Solidarności oddaliśmy hołd ofiarom Grudnia ’70 i wspominaliśmy 40 rocznicę wzniesienia pomnika Poległych Stoczniowców 1970.

Ukojeniem dla smutku po odejściu prezydenta Pawła Adamowicza była książka „Śmierć prezydenta. Czy zmienił nas tamten styczeń?”. To cykl rozmów, które Katarzyna Żelazek przeprowadziła z ludźmi, którzy w styczniu 2019 roku deklarowali przemianę, dzielili się w mediach społecznościowych swoimi postanowieniami, zwierzali się znajomym z głębokich doświadczeń. Jej premiera odbyła się podczas wspomnieniowego WIECZORU DLA PRZYJACIELA (13 stycznia).

Nagroda Dziedzictwa Europejskiego / Europa Nostra 2021 – najważniejsze wyróżnienie Unii Europejskiej w obszarze dziedzictwa kulturowego przypadło wystawie stałej ECS. Międzynarodowe jury doceniło popularyzację działań na rzecz praw człowieka, praw pracowniczych i politycznych oraz promowanie wagi obywatelskiego zaangażowania. 31 sierpnia odsłoniliśmy pamiątkową plakietę w ogrodzie zimowym.

Wśród gości wystawy stałej była m.in. Věra Jourová, przewodnicząca Komisji Europejskiej, która uczestniczyła w obchodach ŚWIĘTA WOLNOŚCI. 637 tys. osób odwiedziło ECS i wzięło udział w naszych aktywnościach, mimo że budynek otwarty był w roku 267 dni, zamiast zwyczajowych 356. Przyjęliśmy 113 tys. gości na wystawie stałej (15 tys. razy pobierano audioprzewodnik w językach innych niż polskim), a 7,8 tys. w Wydziale Zabaw.

Z inicjatywy pracowniczek i pracowników powstały: Zielony zespół, pracujący nad promowaniem ekologicznych praktyk w codziennej pracy i podczas organizacji wydarzeń, oraz Zespół ds. dostępności, który wypracowuje i wdraża rozwiązania na rzecz jeszcze większej dostępności budynku i oferty programowej. We wrześniu ukonstytuowało się Kolegium Historyczno-Programowe ECS, a w listopadzie Rada ECS, zatwierdzająca plan strategiczny i wydatki ECS. Przewodniczącym Rady członkowie wybrali Bogdana Lisa, dawnego działacza WZZ Wybrzeża i Solidarności, sygnatariusza Porozumienia Gdańskiego.

Zespół ECS włączył się w akcję pomocy dla uchodźców wojennych (marzec – kwiecień). Pracowniczki i pracownicy podjęli dyżury w miejskich punktach akcji Gdańsk Pomaga. Wystawa stała ECS i Wydział Zabaw niemal przez cały rok były bezpłatnie dostępne dla gości z Ukrainy.

Otwarta została w ECS pierwsza kompleksowa wystawa o historii państwowego przemysłu stoczniowego w Gdańsku, dokumentująca ponad 150 lat dziejów miasta – STOCZNIA | CZŁOWIEK. PRZEMYSŁ. MIASTO (15 lipca). Z perspektywy doświadczenia przemysłu stoczniowego w Gdańsku opowiada ona polityczną, społeczną i kulturową historię Polski i Europy. W centrum opowieści są losy ludzi, a nie statków. Popularność ekspozycji i jej komplementarny charakter wobec stałej wystawy głównej sprawiły, że STOCZNIA z czasowej stała się wystawą stałą.

Świętowaliśmy 15 urodziny ECS (8 listopada). Pracowniczki i pracownicy otrzymali wyróżnienia od dyrekcji, prezydent Gdańska i marszałka województwa.

Zainaugurowaliśmy cykl wykładów popularnonaukowych realizowanych w przestrzeni wystawy STOCZNIA – DŹWIGAMY HISTORIĘ (styczeń 2023). Jego ideą było pogłębienie wybranych wątków poruszanych na ekspozycji. Cykl miał swoich stałych odbiorców i cieszył się niesłabnącym zainteresowaniem. Partnerem przedsięwzięcia był Uniwersytet Gdański.

Rocznica napaści Rosji na Ukrainę (24 lutego) stała się w ECS okazją do wydarzeń adresowanych zarówno do diaspory ukraińskiej w Gdańsku, jak i do mieszkańców. Ich przesłaniem jest solidarnościowe wsparcie, wzajemne poznanie i debata o przyszłości. Zaś później Miesiąc (25 marca) świętujemy w ECS – Białoruski Dzień Wolności, również w partnerstwie z diasporą i z bogatym programem wydarzeń. Oba projekty opatrywane są hasłami – Solidarni z Ukrainą, Solidarni z Białorusią.

Podczas Święta Wolności i Praw Obywatelskich (2–4 czerwca) zainaugurowaliśmy w Gdańsku kampanię profrekwencyjną przed jesiennymi wyborami parlamentarnymi. Hasło „Nie śpij, bo Cię przegłosują” to slogan z wyborów 1989 roku, który poniósł demokratów, a ci odebrali władzę komunistom. Użyta podczas akcji grafika pochodziła ze zbiorów archiwalnych ECS. W następnym roku kampania zyskała międzynarodowe uznanie, zdobywając nagrodę Eurocities 2024 w kategorii „Kreatywne kampanie wyborcze: mobilizacja obywateli”, pokonując Zurych i Rotterdam.

Świętowaliśmy 80 urodziny Lecha Wałęsy i 40 rocznicę przyznania mu Pokojowej Nagrody Nobla (29–30 września). Głównym akcentem był wieczór urodzinowy w audytorium ECS – benefis Lecha Wałęsy.

Gościliśmy w ECS m.in. Akio Miyajima –ambasadora Japonii, Nicolasa Schmita – komisarza UE i Samuela Chu – urodzonego w Hongkongu amerykańskiego aktywistę i organizatora społecznego, założyciela i prezesa bezpartyjnej organizacji The Campaign for Hong Kong.

Odbyła się 10 edycja Kolędowania w ECS, pierwszego wspólnotowego rytuału zainicjowanego po tym, jak ECS objęło nowy budynek przy Placu Solidarności (6 stycznia).

Po rocznej wymianie doświadczeń pomiędzy instytucjami, z inicjatywy ECS i Goyki Art 3 Inkubator powstała partnerska sieć współpracy na rzecz zielonych rozwiązań w instytucjach z obszaru kultury, edukacji i nauki z Trójmiasta oraz Pomorza. List intencyjny podpisało 21 podmiotów (9 maja), ale przedsięwzięcie ma charakter otwarty.

ECS świętowało 10-lecie otwarcia siedziby przy Placu Solidarności w Gdańsku, kiedy zwiedzającym udostępniono pierwszą w Polsce wystawę stałą o rewolucji Solidarności (30–31 sierpnia). W bogatym programie wydarzeń znalazły się m.in. debaty o publicznej roli nowoczesnych muzeów i prospołecznych instytucji kultury z udziałem ekspertów z całej Polski.

Po trzech latach przerwy znów uruchomiona została fontanna przy ECS, która doczekała się remontu – przebudowy i modernizacji (rozbudowa systemu wentylacji wszystkich pomieszczeń fontanny oraz modernizacja instalacji elektrycznych i teletechnicznych).

Gdańskie Targi Książki już po raz trzeci organizowane w ECS pobiły wszystkie wcześniejsze rekordy frekwencyjne goszcząc: 55 759 osób (13–15 września).

ECS otrzymało certyfikat Green Key, międzynarodowe wyróżnienie przyznawane obiektom turystycznym, które spełniają określone standardy w zakresie ochrony środowiska (grudzień).

Gościliśmy w ECS m.in. Robertę Metsolę – przewodniczą europarlamentu, Katrin Göring-Eckardt – wiceprzewodniczącą Bundestagu i Rezę Aslana – światowej sławy amerykańskiego antropologa i religioznawcę.

Najważniejszym wyzwaniem pierwszej połowy roku była dla ECS organizacja i obsługa wydarzeń wynikających z polskiej prezydencji w Radzie Unii Europejskiej. Gdańsk pełnił funkcję jednego z głównych gospodarzy. Kalendarz był bardzo bogaty. Odbyły się m.in. spotkanie Grupy Roboczej Rady ds. Polityki Klimatycznej (styczeń), spotkanie premiera Donalda Tuska z kolegium komisarzy UE (luty), polsko-białoruskie Forum Kościuszkowskie (luty), Baltic Sea Offshore Wind Summit 2025 (marzec), Baltic Nuclear Energy Forum (marzec), Quantum Horizons: Science – Policy – Society (kwiecień), Posiedzenie Dyrektorów Generalnych Ochrony Ludności (maj), konferencja Społeczeństwo obywatelskie w krajach Unii Europejskiej wobec złożonych zjawisk kryzysowych XXI wieku (czerwiec), XI Międzynarodowe Forum „Europa z widokiem na przyszłość”, opatrzone podtytułem „Parlament Słowa” (czerwiec).

Priorytetami programowymi ECS w 2025 roku były: 45 rocznica podpisania Porozumienia Gdańskiego i narodzin Solidarności oraz 55 rocznica Grudnia ’70 i 45 rocznica odsłonięcia Pomnika Poległych Stoczniowców 1970 przy Placu Solidarności w Gdańsku. Program obchodów rocznic tych przełomowych dla historii świata wydarzeń posłużył do popularyzacji wiedzy, spotkań z bohaterkami i bohaterami opozycji antykomunistycznej, pielęgnowania wspólnoty, obcowania z kulturą, a także wielogeneracyjnego dialogu na temat demokracji oraz wyzwań stojących przed nami w Polsce i na świecie.

W roku 45 rocznicy ratyfikacji Porozumienia Gdańskiego i powstania Solidarności ustanowiono Odznakę Solidarności i Praw Człowieka Europejskiego Centrum Solidarności.
Odznaką honorowane są osoby dające świadectwo istotnym dla instytucji wartościom, tworzące historię na nowo. W gronie nagradzanych znajdują się m.in. działacze antykomunistyczni, którzy nadal angażują się w budowanie demokracji i ochronę praw człowieka; aktywistki i aktywiści działający w duchu ideałów rewolucji Solidarności, broniąc praw człowieka w Polsce i na świecie; osoby budujące ład z poszanowaniem godności człowieka; artystki i artyści, których twórczość opowiada się w obronie praw człowieka, a wreszcie ci, którzy współtworzą i wspierają działalność ECS.
Odznakę zaprojektował gdański artysta Mirosław Miłogrodzki.

31 grudnia zakończyła się misja Basila Kerskiego na stanowisku dyrektora ECS. Sprawował tę funkcję niemal 15 lat. Do czasu rozstrzygnięcia konkursu stanowisko p.o. dyrektora prezydent Gdańska powierzyła dotychczasowej zastępczyni dyrektora instytucji, Magdalenie Mistat.