Rozmowa o poniemieckich śladach w Polsce i o krajobrazach naszej pamięci
/ Paradoksy istnienia 12

„Poniemieckie” to określenie, które najczęściej kojarzy się z ziemiami zachodniej Polski oraz Warmią i Mazurami. Tymczasem ślady dawnej obecności ludności niemieckiej odnaleźć można także w innych regionach kraju – na Mazowszu, Lubelszczyźnie czy w Małopolsce. Osadników sprowadzali tu na przestrzeni wieków m.in. Piastowie śląscy, Kazimierz Wielki, Krzyżacy, a później także władze rosyjskie, pruskie i austriackie oraz polscy właściciele ziemscy. Przybysze zakładali wsie i miasta, nieużytki przekształcali w pola i sady, osuszali bagna i regulowali rzeki. Wnosili również nowe rozwiązania gospodarcze – rozwijali rzemiosło, przemysł i zakładali fabryki. Wielu z nich, zwłaszcza wyznania katolickiego, z czasem uległo polonizacji.

W granicach II Rzeczypospolitej mieszkało ok. miliona obywateli narodowości niemieckiej. Ich wielowiekową obecność w znacznej mierze przerwała II wojna światowa oraz powojenna polityka państwa polskiego. Dziś o tej historii przypominają przede wszystkim opuszczone cmentarze ewangelickie, a także zachowane zabudowania, układy przestrzenne wsi i terenów rolnych, kanały melioracyjne, rzędy wierzb czy charakterystyczne terpy (sztucznie usypane pagórki).

Maciej Falkowski podejmuje próbę odnalezienia i opisania tych śladów. Dociera m.in. do „domów z żelaza” w Puszczy Pyzdrskiej, pozostałości osadnictwa olęderskiego nad Wisłą, potomków Głuchoniemców na Podkarpaciu oraz Bambrów w Poznaniu. Przybliża dzieje ewangelików, braci morawskich i mennonitów. Jego opowieść to próba ocalenia od zapomnienia świata ludzi, którzy po 1945 roku zostali zmuszeni do opuszczenia Polski, a także tych, którzy pozostali i z czasem stali się integralną częścią polskiego społeczeństwa.

„»Nasi Niemcy« rozbijają wygodny skrót myślowy, według którego niemieckość w Polsce zaczyna się i kończy na wojnie oraz ziemiach zachodnich. Falkowski prowadzi czytelnika przez rozproszone punkty pamięci, gdzie historia trwa w krajobrazie, nazwach i zaniedbanych cmentarzach” – Agnieszka Cybulska (historykon.pl).

W ramach cyklu Paradoksy istnienia, który podejmuje temat kondycji człowieka i społeczeństw we współczesnym świecie, spotkamy się po raz dwunasty.

Rozmowę poprowadzi prof. Miłosława Borzyszkowska-Szewczyk.

Organizatorami spotkania są Gdańskie Targi Książki (Jednostka Kultury sp. z o.o.) i Europejskie Centrum Solidarności.

gość
Maciej Falkowski | Absolwent stosunków międzynarodowych i studiów wschodnich na Uniwersytecie Warszawskim. Wieloletni analityk w Ośrodku Studiów Wschodnich. Pracował również w ambasadzie RP w Erywaniu oraz Fundacji Solidarności Międzynarodowej, która zajmuje się współpracą rozwojową z państwami postsowieckimi. Obecnie pracownik Ministerstwa Rozwoju i Technologii. Autor książek „Armenia. Obieg zamknięty” (Czarne 2022), „Nasi Niemcy” (Czarne 2026) i „Ślachta. Historie z podlasko-mazowieckiego pogranicza” (Czarne 2024), za którą otrzymał Nagrodę Magazynu Literackiego „Książki”, oraz współautor zbioru reportaży o Kaukazie Północnym „Matrioszka w hidżabie. Reportaże z Dagestanu i Czeczenii” (Sic! 2010). Pisał również m.in. dla „Tygodnika Powszechnego” i „Nowej Europy Wschodniej”. Jego małą ojczyzną jest pogranicze Mazowsza i Podlasia.

prowadząca
dr hab. Miłosława Borzyszkowska-Szewczyk, prof. UG | Literaturo- i kulturoznawczyni, wykładowczyni w Instytucie Filologii Germańskiej Uniwersytetu Gdańskiego, kieruje Pracownią Badań nad Narracjami Pogranicza. Visiting professor na Uniwersytecie Jana Gutenberga w Moguncji (2018–2019). Prezeska Stowarzyszenia Güntera Grassa w Gdańsku oraz Instytutu Ochrony Krajobrazu Pomorza, członkini Rady Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej. Autorka licznych publikacji w tej tematyce, m.in. „Śladami żydowskimi po Kaszubach” (Academia Baltica 2010, redagowana z Christianem Pletzingiem), „Kaszubski wanożnik po Gdańsku. Znaki i miejsca w przestrzeni kulturowej miasta”, pisana z Bogumiłą Cirocką i Cezarym Obracht-Prondzyńskim (Instytut Kaszubski 2018) oraz „Wędrówki z Günterem Grassem. Kartografia literacka miasta”, współredagowana z Martą Turską (Instytut Kaszubski 2022).