POŻEGNANIA | 2019—2020

Pamiętamy o tych którzy odeszli — współtwórcach i depozytariuszach dziedzictwa Solidarności, osobach związanych z ECS: w sferze idei, jak i bliżej poprzez życiowe wybory, a także tych, za którymi tęsknimy.


Kirk Douglas (ur. 9 grudnia 1916 – zm. 5 lutego 2020) – amerykański aktor, który wsparł Polaków i Solidarność w czasie stanu wojennego. „Moi rodzice przyjechali do Ameryki w poszukiwaniu wolności. I dzięki temu, że ją znaleźli, mogę być dzisiaj z wami. Jako człowiek kina przekonałem się, że wolność w sferze artystycznej idzie w parze z wolnością polityczną” – mówił Kirk Douglas w filmie dokumentalnym LET POLAND BE POLAND, wyemitowanym 30 stycznia 1982 roku w Dniu Solidarności z Polską. Dzień zainicjował prezydent Ronald Reagan, który także wypowiedział się w filmie, m.in. razem z premier Margaret Thatcher, Czesławem Miłoszem, czy Frankiem Sinatrą.

Adam Gotner (ur. 2 września 1945 – zm. 16 października 2020) – stoczniowiec, który 17 grudnia 1970 roku o świcie, jak wielu innych, na wezwanie wicepremiera szedł do pracy w Stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdyni. Tam sześciokrotnie został postrzelony. Uważał, że cudem ocalił życie, pozostał kustoszem pamięci Grudnia ’70. W Sierpniu ’80 uczestniczył w strajku i współtworzył Solidarność. Był jednym z inicjatorów budowy dwóch gdyńskich pomników ku czci poległych. W stanie wojennym działał w podziemiu, m.in. niosąc pomoc rodzinom internowanych. Był pierwowzorem wyobrażenia trafionego kulami robotnika z pomnika Ofiar Grudnia ’70 w Gdyni, autorstwa prof. Stanisława Gierady. Na wystawie stałej ECS prezentujemy przestrzeloną marynarkę, którą 17 grudnia Adam Gotner miał na sobie.

Ladislav Hejdánek (ur. 10 maja 1927 – zm. 28 kwietnia 2020) – czeski filozof, dysydent, rzecznik Karty 77. Karta była najważniejszą po Praskiej Wiośnie inicjatywą łączącą różne środowiska wokół idei i praktyki przestrzegania praw człowieka. Spośród sygnatariuszy Karty wybierano jej rzeczników – w gronie pierwszych trzech znalazł się Václav Havel (1936–2011), a Hejdánek zastąpił tam Jana Patočkę (1907–1977), zamordowanego przez czechosłowacką Służbę Bezpieczeństwa. Karta współpracowała ze środowiskami opozycyjnymi w państwach bloku wschodniego, w Polsce z Komitetem Obrony Robotników, Ruchem Obrony Praw Człowieka i Obywatela oraz Studenckim Komitetem Solidarności. Już w sierpniu 1980 roku Karta ogłosiła, że wspiera działania Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego w Stoczni Gdańskiej. Po przemianach demokratycznych w Czechosłowacji i podziale państwa, Hejdánek pozostał poza czynną polityką.
 


Józefa Hennelowa (ur. 1 kwietnia 1925 – zm. 22 sierpnia 2020) – redaktor-instytucja „Tygodnika Powszechnego”, w którym pracowała 64 lata. W latach PRL działała w katolickich i świeckich organizacjach pomocy m.in. Towarzystwie Opieki nad Więźniami „Patronat”. Środowisko „Tygodnika Powszechnego” aktywnie włączyło się w działalność opozycji demokratycznej i Solidarności w latach 80., czego zwieńczeniem był udział redaktora naczelnego Jerzego Turowicza (1912–1999) w obradach Okrągłego Stołu, czy dwukrotne sprawowanie mandatu poselskiego przez Józefę Hennelową.

Ian Holm (ur. 12 września 1931– zm. 19 czerwca 2020) – brytyjski aktor, którego ceniono za kreacje sceniczne w repertuarze szekspirowskim, popularność przyniosły mu filmy, a my wspominamy jego rolę jako Lecha Wałęsy, w brytyjskim filmie telewizyjnym STRIKE. THE BIRTH OF SOLIDARITY, poświęconym narodzinom Solidarności. Obraz pojawił się na małych ekranach w Zjednoczonym Królestwie w grudniu 1981 roku – zupełnie przypadkowo w kilka dni po wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce. Jego scenariusz napisał Bolesław Sulik (1929–2012), dziennikarz emigracyjny i filmowiec.

Maria Janion (ur. 24 grudnia 1926 – zm. 23 sierpnia 2020) – wybitna historyk literatury, wielka humanistka, wykładowczyni akademicka, autorka ponad 20 książek m.in. o polskim i europejskim romantyzmie. Dla wielu była Mistrzem. Sprzeciwiała się rasizmowi i homofobii. Mamy w archiwum ECS jej zdjęcia, bo od lat 70. działała w opozycji demokratycznej. W Sierpniu ’80 sygnowała list 64 intelektualistek i intelektualistów popierających strajki i apelujących o działania „bez rozlewu krwi”. W 1981 r. przemawiała na Kongresie Kultury Polskiej, przerwanym przez stan wojenny. Rok później w ramach represji politycznych została zwolniona z Uniwersytetu Gdańskiego, gdzie kształciła pokolenia humanistów.
 


Maciej Kosycarz (ur. 20 kwietnia 1964 – zm. 26 marca 2020) – fotoreporter. Lubiany, uśmiechnięty, życzliwy. Z wielką miłością dokumentował codzienne życie Gdańska i Pomorza, w jego archiwum – pamietającym powojenne miasto, bo fotoreporterem był też ojciec, Zbigniew Kosycarz – można znaleźć zdjęcia na wszystkie okazje. Jego fotografie mamy też na wystawie stałej ECS. Znalazły się również w wydanym przez ECS albumie „Gość”, pamięci abp Tadeusza Gocłowskiego. Ostatni raz gościliśmy go w ECS 13 stycznia 2020 roku na promocji książki „Śmierć prezydenta…”, opowiadał o tym, jak zapamiętał Pawła Adamowicza. Mówił, że to przedwczesna i bolesna strata.

Krzysztof Leski (ur. 9 stycznia 1959 – zm. 1 stycznia 2020) – dziennikarz, od 1980 roku działacz Niezależnego Zrzeszenia Studentów, współpracownik Agencji Prasowej „Solidarność”. Po zwolnieniu z internowania aż do 1989 roku pisał do ukazującego się w drugim obiegu opozycyjnego „Tygodnika Mazowsze”. Współautor opracowania „Solidarność w podziemiu” (wyd. 1990, razem z Jerzym Holzerem). Krzysztof Leski był synem Kazimierza Leskiego (1912–2000), inżyniera okrętownictwa, oficera wywiadu Armii Krajowej, który został w czerwcu 1945 roku pierwszym dyrektorem Stoczni Gdańskiej nr 2.

Zindzi Mandela (ur. 23 grudnia 1960 – zm. 13 lipca 2020) – południowoafrykańska polityk i dyplomata. Była córką Nelsona Mandeli, byłego prezydenta RPA, przywódcy ruchu przeciw apartheidowi, który już za życia stał się legendą i Winnie Madikizeli-Mandeli, aktywistki antyapartheidowej. Gościliśmy ją w ECS w czerwcu 2016 roku, podczas wernisażu wystawy fotograficznej NELSON MANDELA. MAN OF THE PEOPLE. „Solidarność to jedność w różnorodności!” – taką wiadomość zostawiła na wystawie stałej ECS w instalacji „Kardiogram” w sali F.
 


Bogusław Mikus (ur. 16 grudnia 1954 – zm. 23 września 2020) – działacz związkowy z Chełma, przewodniczący tamtejszej Solidarności, delegat na I Krajowy Zjazd w 1981 roku, internowany w stanie wojennym, później wydawca i drukarz w podziemiu. Wspominał, że to pobyt w Gdańsku, w sierpniu 1980 roku był dla niego impulsem do zaangażowania się w działalność opozycyjną. „Pod bramą stoczni był tłum. Jedni ludzie odchodzili, a przychodzili następni. Z wielkim entuzjazmem przyjmowano rozrzucanie kolejnych komunikatów komitetu strajkowego. Bardzo to przeżyłem. Ze Stoczni przywiozłem do Chełma obraz innej Polski”.

Ennio Morricone (ur. 10 listopada 1928 – zm. 6 lipca 2020) – wybitny włoski kompozytor, autor muzyki do ponad 400 produkcji filmowych i telewizyjnych oraz ponad 100 klasycznych kompozycji, zdobywca Oscara. Mieliśmy szczęście gościć go w Gdańsku. Na zaproszenie ECS stanął za pulpitem dyrygenckim, żeby poprowadzić orkiestrę symfoniczną i 100-osobowy chór akademii. 30 sierpnia 2009 roku na zakończenie Festiwalu Solidarności zgromadziła się ponad 20-tys. publiczność.

Jacek Mydlarski (ur. 7 maja 1950 – zm. 6 sierpnia 2020) – artysta malarz, reżyser filmów dokumentalnych i scenarzysta – przyjaciel ECS i mąż naszej koleżanki Anny. Za zrealizowany wspólnie film „Przestrzeń oczekiwania” (1999) Anna Maria i Jacek Mydlarscy wyróżnieni zostali nagrodą Gdańskiego Towarzystwa Przyjaciół Sztuki. Powiedział kiedyś, że chciałby ożywić na nowo czas z połowy lat 90. Wszystko układało się wtedy harmonijnie i przynosiło prawdziwe szczęście. Wstawał rano o 4, biegł do stajni, żeby pojeździć konno, potem była krótka drzemka, malowanie w pracowni, wizyta na plaży, gdzie w słońcu czekała Ania i znów malowanie. Żyło się jak w bajce, jak w dobrym śnie.
 


Jan Ossowski (ur. 8 lutego 1958 – zm. 18 listopada 2019) – działacz Wolnych Związków Zawodowych Wybrzeża, uczestnik strajku w sierpniu 1980 roku jako delegat starogardzkiej Fabryki Mebli Okrętowych „Famos”, od września 1980 członek prezydium Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego. W czasie stanu wojennego organizował pomoc dla internowanych i ich rodzin. Później współpracownik Bogdana Borusewicza w kolportażu pism drugiego obiegu i ulotek, akcji plakatowych i malowania haseł na murach.

Renata Pajchel (ur. 12 września 1942 – zm. 10 lipca 2020) – autorka fotosów do ponad stu polskich filmów, a także autorka zdjęć i współreżyser kolejnych trzydziestu. Najtrwalsza relacja zawodowa połączyła ją z Andrzejem Wajdą (1926–2016), u którego rozpoczynała pracę zawodową jako autorka fotosów na planie filmów „Wszystko na sprzedaż” (1968) i „Polowanie na muchy” (1969). Jej zdjęcia z planów filmów Wajdy i fotosy kinowe prezentowaliśmy na wystawach czasowych „Filmowe drogi do wolności” (2012) i „Ukryte / Wypowiedziane / Przypomniane” (2015), są też obecne na wystawie stałej.

Krzysztof Penderecki (ur. 23 listopada 1933 – zm. 29 marca 2020) – jeden z najwybitniejszych polskich kompozytorów i dyrygentów, światowy autorytet w dziedzinie muzyki klasycznej, laureat dziesiątek prestiżowych nagród. 40 lat temu podczas odsłonięcia pomnika Poległych Stoczniowców 1970 zabrzmiała skomponowana przez niego specjalnie na tę okazję „Lacrimosa”. Mówił później, że doświadczył „wzruszenia jakiego nigdy, ani potem, ani przedtem nie przeżył”. ECS ma wielkie szczęście, gdyż jest jedną z nielicznych instytucji na świecie, dla której Mistrz specjalnie napisał „Fanfarę”.
 


Grażyna Przybylska-Wendt (ur. 13 stycznia 1935 – zm. 7 stycznia 2020) – lekarka, działaczka społeczna, organizatorka struktur związkowych w płockiej służbie zdrowia w 1980 roku, jedyna kobieta wybrana do Prezydium Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność” w 1981 roku. Internowana, po zwolnieniu zaangażowała się w działalność podziemnych struktur Solidarności. W 1987 roku założyła stowarzyszenie hospicyjno-paliatywne. Po roku 1989 działała społecznie i zaangażowała się w samorząd miejski. Bohaterka filmu dokumentalnego „Życie solidarnością pisane” (prod. ECS i Video Studio Gdańsk, 2017), którego premiera odbyła się w audytorium ECS 30 listopada 2017 roku.

Wojciech Pszoniak (ur. 2 maja 1942 – zm. 19 października 2020) – wybitny aktor, filar wielu przedsięwzięć Andrzeja Wajdy w kinie i teatrze. W latach 80., kiedy pracował i żył we Francji był stałym rzecznikiem polskich spraw, wielokrotnie wspierając Solidarność. W ECS przypominaliśmy jego ikoniczne role w wajdowskim „Dantonie” (1983), gdzie grał dyrygującego politycznym terrorem Robespierre’a (tej roli poświęcił swoją rozprawę doktorską, obronioną w 2015 na Akademii Teatralnej w Warszawie) i „Ziemi obiecanej” (1974). Tam zagrał Moryca Welta w kontrze do powieściowego oryginału Władysława Reymonta. Jak wspominał, „powiedziałem Wajdzie, że nie ma takich pieniędzy, za które, zwłaszcza po 1968 roku, zagrałbym Żyda podpalającego fabrykę Polakowi”, nawiązując do antysemityzmu wznieconego w czasie zamieszek Marca ‘68. Wyczulony na kwestie społeczne i prawa człowieka, często zabierał publicznie głos w ostatnich latach.

Ryszard Ronczewski (ur. 27 czerwca 1930 – zm. 17 października 2020) – wybitny aktor teatralny i filmowy, reżyser i scenarzysta, laureat wielu nagród artystycznych, a przy tym mądry, szlachetny i życzliwy człowiek. Przybył na Wybrzeże z Wilna, pokochał Sopot. Niemal pół wieku grał na scenie teatru Wybrzeże. Bywał w ECS, uczestniczył w organizowanych przez nas wydarzeniach, a cztery lata temu był twarzą ALL ABOUT FREEDOM FESTIVAL. Do ostatnich chwil pracował na planie filmowym.
 


Janusz Smaczny (ur. 24 lipca 1952 – zm. 3 sierpnia 2020) – autor używanego do dzisiaj znaku graficznego Niezależnego Zrzeszenia Studentów, które zaprojektował w czasie zjazdu organizacyjnego we wrześniu 1980 roku. Był wówczas studentem Politechniki Białostockiej. Zaangażował się w rozwój NZS, w stanie wojennym był autorem ulotek i plakatów białostockiej Solidarności.

Piotr Szczepanik (ur. 14 lutego 1942 – zm. 20 sierpnia 2020) – piosenkarz. Zaangażował się w organizację festiwalu I Przegląd Piosenki Prawdziwej w hali Olivii w sierpniu 1981 roku, na którym także wystąpił. Od 1981 roku i przez kolejne lata występował na rocznicowych wydarzeniach Solidarności, jawnych i później w podziemiu, m.in. na koncercie poświęconym poległym stoczniowcom w budowanym kościele na Zaspie 31 sierpnia 1984 roku. Występy z repertuarem niepodległościowym w kościołach na terenie Polski, odbywał przez całe lata 80.

Norbert Wojciechowski (ur. 4 lutego 1939 – zm. 11 listopada 2019) – działacz opozycji demokratycznej w czasach PRL, współtwórca Solidarności w Lublinie, aktywny działacz prezydium zarządu Regionu Środkowowschodniego NSZZ „Solidarność”. W stanie wojennym ukrywał się, później współpracował z podziemnymi wydawnictwami. Po 1989 roku samorządowiec.
 


Henryk Wujec (ur. 25 grudnia 1940 – zm. 15 sierpnia 2020) – działacz opozycji antykomunistycznej, legenda Solidarności, poseł, wiceminister rolnictwa, doradca prezydenta RP ds. społecznych. Internowany i więziony za przekonania. Człowiek szlachetny i prawy, aktywista z krwi i kości. Dla ECS pozostanie wiernym i szczerym przyjacielem. Często nas odwiedzał wraz z żoną i nie szczędził dobrych słów. Chętnie oprowadzał zwiedzających po naszej wystawie stałej. Na ŚWIĘCIE WOLNOŚCI I SOLIDARNOŚCI 4 czerwca 2019 mówił w audytorium ECS: „Czujecie ten powiew wolności na tych spotkaniach, tu w Gdańsku? Gdyby on teraz się rozprzestrzenił dalej. Przyjedziemy tu na kolejne święto…”.